Zandwinning IJsselmeer

Er zijn plannen voor zandwinning in het IJsselmeer. En daarover leven veel vragen bij u als inwoner of ondernemer. Op deze pagina vindt u de antwoorden op de meest gestelde vragen aan de overheid. De antwoorden zijn dan ook namens Rijksoverheid, provincie, Wetterskip en gemeente.

Kerncijfers

  • Werkeiland van 7 hectare op 6 kilometer voor de kust
  • Hoogste punt van bebouwing is 22 meter
  • Zandwingebied van 218 hectare op minimaal 5 kilometer voor de kust
  • Zandwinning tot 60 meter diep
  • Plangebied is 250 ha (0,22% van het IJsselmeer)

Waarom moet er zand worden gewonnen?

De zandwinning is primair bedoeld voor de winning van kwalitatief hoogwaardig industriezand (2 miljoen m3 per jaar). Het industriezand wordt gebruikt voor de fabricage van betonproducten zoals bouwelementen, betonplaten, straatstenen, viaducten etc. Jaarlijks is de Nederlandse markt goed voor ongeveer 15 miljoen m3 industriezand.

Daarnaast komt er ook ophoogzand vrij (1,2 miljoen m3 per jaar). Ophoogzand wordt gebruikt voor ophogingen van terreinen en het versterken van de Nederlandse kust.

Al het gewonnen zand kan door initiatiefnemer Royal Smals worden aangeboden aan de markt.

Waarom industriezandwinning op deze plek?

Het rijksbeleid is om zandwinning zoveel mogelijk te laten plaatsvinden in grote rijkswateren.

Uit onderzoek blijkt dat het zand in de Noordzee weinig geschikt is als basis voor industriezanden. Bovendien heeft het Noordzeezand als aanvullend probleem dat volledige ontzilting noodzakelijk is. Tenslotte is gebleken dat de kostprijs bij inzet van Noordzeezand minimaal drie keer zo hoog is dan alle andere alternatieven. Ook de benutting van IJsselmeerzand heeft een hoge kostprijs vergeleken met de oorspronkelijke landlocaties. Omdat landlocaties op termijn vrijwel niet meer beschikbaar zullen zijn, is gekozen voor het IJsselmeer, in lijn met het rijksbeleid.

Royal Smals IJsselmeer BV heeft uitgebreid geologisch onderzoek uit laten voeren. Daaruit blijkt dat de huidige locatie zowel t.a.v. de belangen van de stakeholders als met betrekking tot de zandkwaliteit de gekozen locatie zeer geschikt is.

Welke partijen zijn betrokken bij de industriezandwinning?

In de voorbereidingen zijn de provincies Fryslân en Flevoland, Wetterskip Fryslân, en gemeente De Fryske Marren betrokken. Daarnaast is er een klankbordgroep met een aantal maatschappelijke organisaties betrokken, zoals de Coalitie Het Blauwe Hart en vertegenwoordiging vanuit de visserij- en recreatiesector.

Royal Smals IJsselmeer BV

Is initiatiefnemer bij de industriezandwinning. Op verzoek van Smals IJsselmeer BV wordt de besluitvorming op basis van de ontgrondingenwet door Rijkswaterstaat gecoördineerd (besluit van 27 april 2011).

Rijkswaterstaat

Is beheerder van het  IJsselmeergebied en is op grond van de Ontgrondingenwet bevoegd gezag voor de winning van bouwgrondstoffen in het IJsselmeer. Naast het verlenen van een ontgrondings- en watervergunning, coördineert Rijkswaterstaat de besluitvormingsprocedure.

Het beleid voor de vergunningverlening zandwinning in het IJsselmeergebied is vastgelegd in de Beleidsregels Ontgrondingen in rijkswateren. Dit is een nadere invulling van de Ontgrondingenwet (Ow) en het Besluit ontgrondingen in rijkswateren (Bor). Het nationaal belang voor de winning van zand in de rijkswateren is verder uitgewerkt in het Beheer- en ontwikkelplan voor de rijkswateren 2016–2021.

Wetterskip Fryslân

Is het bevoegd gezag voor het verlenen van de watervergunning voor de realisatie van de elektriciteitskabel. Rijkswaterstaat adviseert Wetterskip Fryslân over het kabeltracé in het IJsselmeer.

Provincie Fryslân

Is betrokken bij het zandwinningsproject van Smals vanwege de Wet natuurbescherming. De provincie heeft gekeken of het aanleggen van een werkeiland gevolgen heeft voor watervogels zoals de kuifeend en de fuut. Ook is gekeken naar eventuele gevolgen voor de vissen in het IJsselmeer. De provincie vindt dat het project voldoet aan de Wet natuurbescherming en heeft daarom een ‘verklaring van geen bedenking’ (instemming) afgegeven aan de gemeente De Fryske Marren, op grond van de wet natuurbescherming.

Gemeente De Fryske Marren

In het Besluit Algemene Regels Ruimtelijke Ordening (BARRO) is de aanwezigheid van een werkeiland voor de winning van industriezand binnen de grenzen van de toenmalige gemeente Gaasterlân-Sleat (nu De Fryske Marren) vastgelegd. Om de industriezandwinning juridisch-planologisch mogelijk te maken is een bestemmingsplan (document waarin de gemeenteraad vastlegt welke functies op welke plaats zijn toegestaan en welke regels hiervoor gelden. Het bestemmingsplan voor de industriezandwinning maakt uitsluitend aan de zuidwestzijde van het plangebied de aanleg van een werkeiland van circa 7 ha mogelijk. Op het werkeiland zijn een zandveredelingsinstallatie, vier opslagloodsen, een  bewerkingsloods en enkele gebouwen voor logies- en werkruimte toegestaan. Hiervoor is een Beeldkwaliteitsplan werkeiland IJsselmeer opgesteld, dat onderdeel is van het bestemmingsplan. Het beeldkwaliteitsplan geeft richtlijnen voor de verdere uitwerking van de gebouwen, installaties en overige voorzieningen binnen het werkeiland. Daarnaast geeft de gemeente een omgevingsvergunning af ten behoeve van de realisatie van de elektriciteitskabel van Liander naar het werkeiland.

Hoe zijn de plannen tot stand gekomen?

Royal Smals werkt al lange tijd aan de voorbereiding van zandwinning op deze locatie in het IJsselmeer. Sinds 2007 is Smals in gesprek geweest met een klankbordgroep bestaande uit onder andere plaatselijk belang, It Fryske Gea, Vissersbond, LTO en de Friese Milieufederatie.

In 2011 is door gemeente Gaasterlân-Sleat een bestemmingsplanovereenkomst ondertekend met Smals. Sindsdien zijn er diverse openbare bijeenkomsten geweest voor bestuurders en inwoners.

Het Ministerie van I&W heeft de totstandkoming van de huidige plannen in kaart gebracht. Deze kunt u als bijlage downloaden.

Wanneer neemt de gemeenteraad een besluit?

De gemeenteraad van De Fryske Marren moet nog een besluit nemen over het bestemmingsplan.

De besluitvorming hierover stond op de agenda van woensdag 28 november. Op verzoek van de raadsfracties van CDA, FNP en VVD is het agendapunt uitgesteld in afwachting van de beantwoording van vragen door de minister over het gevolgde proces.

Extra petear op maandag 4 februari 2019

De gemeenteraad van De Fryske Marren wil op maandag 4 februari een Petear houden over het bestemmingsplan dat de voorgenomen zandwinning in het IJsselmeer mogelijk maakt. In dit Petear kunnen betrokkenen aan de raad meegeven wat zij belangrijk vinden in de afweging over het onderwerp.

Krijgt Royal Smals IJsselmeer BV het zand gratis?

Nee, Royal Smalls BV betaalt de grondeigenaar, het Rijksvastgoedbedrijf, een bedrag voor iedere m3 zand die wordt gewonnen.

Daarnaast heeft Smals met de gemeente De Fryske Marren afspraken gemaakt om per m3 zand geld in een fonds te storten ten behoeve van natuurbouw (te besteden aan projecten op gebied van natuur en duurzaamheid). Het is een geheel vrijwillige bijdrage van Smals om iets voor de omgeving terug te kunnen doen en geen verplichting. Dit is in 2011 vastgelegd in de overeenkomst tussen Smals en de toenmalige gemeente Gaasterlân-Sleat. Smals houdt toezicht op de besteding van de gelden uit het fonds.

De afdracht is niet ter compensatie van natuurwaarden die onder druk komen te staan door de zandwinning. De reden van de afdracht is dat bij reguliere zandwinning langs rivieren Smals op eigen initiatief het gebied opnieuw inricht, ter plekke van deze zandwinning is dat niet mogelijk. Om die reden is nu gekozen voor een afdracht die in gemeente De Fryske Marren kan worden aangewend voor natuur- en duurzaamheidsprojecten.

Hoe groot wordt het werkeiland en waar komt het te liggen?

Het werkeiland wordt 7 hectare groot en ligt op 6 kilometer uit de kust van Gaasterland. Het zandwingebied begint op 5 km. vanuit de kust van Oudemirdum.

Het hoogste gebouw op het eiland is de zandverwerkingsinstallatie, deze wordt 22 meter hoog. De bijbehorende loodsen op het eiland worden 15 meter hoog. Rondom het eiland komen duinenrijen van gemiddeld 8 meter hoog met een maximale hoogte van 12 meter.

Te downloaden:

Wat zie en hoor ik van het werkeiland?

We gaan niet zeggen dat u niets van de zandwinning kunt zien. Er komt een werkeiland van 7 hectare (ongeveer 10 voetbalvelden) op circa 6 kilometer van de Gaasterlandse kust.

Op dat werkeiland komen diverse loodsen van 15 meter hoog en één gebouw van 22 meter hoog. Het werkgebied wordt omringd door duinen van gemiddeld  8 tot maximaal 12 meter hoog. Vanaf de kust zijn alleen de grote contouren van het eiland zichtbaar.

Zicht op het eiland

Verbeelding van het zicht op het eiland vanaf Gaasterland. Jan Bruyn, landschapsarchitect

Het eiland wordt volledig elektrisch gedreven. Daardoor is deze zandwinning veel stiller dan andere zandwinlocaties. Het hoogste geluidsniveau op de kust is als het schip dat het zand opzuigt daar het dichtstbij is (op 5 kilometer). Het geluid zal dan maximaal 36 dB zijn, vergelijkbaar met zacht gefluister op 5 meter afstand. Het gemiddelde geluidsniveau zal 21 tot 23 dB zijn, niet tot nauwelijks waarneembaar.

Wanneer wordt het eiland aangelegd?

Het ligt op dit moment nog niet vast wanneer het eiland aangelegd gaat worden.

De eerste jaren heeft Smals nodig om de bovenlaag (ophoogzand) af te graven. Daarna wordt het eiland aangelegd en kan het industriezand op het eiland verwerkt worden. In totaal is de zandwinningsperiode maximaal 30 jaar.

De zandwinput ligt in een Natura2000 gebied. Welke invloed heeft de zandwinning op de natuur?

Zandwinning behoort tot grootschalige industriële activiteit met ruime gebiedsimpact en heeft daarom altijd effecten op het milieu. Daarom is er een milieu effectenrapportage opgesteld met het doel het milieubelang volwaardig en vroegtijdig in de plan- en besluitvorming te betrekken.

De voorgenomen ontwikkeling heeft effect op de aanwezige natuurwaarden in het Natura 2000-gebied IJsselmeer. Omdat op voorhand significante effecten niet uit te sluiten zijn, is, conform de Wet natuurbescherming, onderdeel gebiedsbescherming, een Passende Beoordeling uitgevoerd. De Passende beoordeling is opgesteld in het kader van de vergunningaanvraag voor de Wet natuurbescherming, onderdeel gebiedsbescherming én toetst de uitvoerbaarheid van het bestemmingsplan. De impact van het eiland op (de omgeving van) het IJsselmeer moet zo beperkt mogelijk blijven. Daarom is een zorgvuldige locatiekeuze uitgevoerd en wordt een groot aantal effect beperkende maatregelen in het voornemen geïntegreerd en wordt aan het werkeiland al bij de aanleg ruimte toegevoegd voor landschappelijke inpassing.

Enkele relevante voorbeelden:

  • creëren van een rustgebied rondom de natuurzone van het eiland;
  • aanleg van ondiepe zones rondom de zandwinput als optimaal leefgebied voor vis;
  • geen scheepvaartverkeer tussen zonsondergang en zonsopgang;
  • aanleg strekdammen voor mosselen, waardoor tevens een voedselbron voor  bentosetende vogels ontstaat.

Op het vasteland leidt het wegnemen van de bodem tot nieuwe plassen. In het IJsselmeer merk je daar niet veel van, er staat immers al bijna 5 meter water. Wel spelen zaken als geluid, energie en lichthinder een rol. Smals wil zoveel als mogelijk elektriciteit benutten voor het aandrijven van geluidsarme machines. Het eiland krijgt daarom een vaste stroomkabel vanaf de wal. De bewoners rond, en de gebruikers van het IJsselmeer mogen immers geen overlast ondervinden.

Zijn er zeehonden in dit gebied en zo ja en heeft dit invloed op de plannen?

Ja, er zijn zeehonden aangetroffen in het IJsselmeer. Het IJsselmeer is niet de natuurlijke habitat van de zeehond.

De zeehond is een weliswaar een beschermd diersoort, maar in het IJsselmeer is geen instandhoudingsdoel voor de zeehond in het plangebied. Dat betekent dat de zeehond in het kader van Natura 2000 in het IJsselmeer niet is beschermd. Het plangebied onderscheidt zich niet van de rest van het IJsselmeer. Het plangebied is dus niet van groter belang voor de zeehond dan de rest van het IJsselmeer. Dat betekent dat er voldoende uitwijkmogelijkheden zijn voor het beperkte aantal zeehonden dat in de zomer in het IJsselmeer te vinden is. Het eiland is tevens maar een fractie van het totale oppervlak van het IJsselmeer. De grootste verstoringsbron voor wat betreft geluid voor zeehonden is het geluid. In de voorschriften is opgenomen dat er niet geheid mag worden voor dit initiatief. Daarmee wordt verstoring door geluid voorkomen. De helft van het werkgebied (ca 120 ha) wordt afgesloten voor niet-routegebonden scheepvaartverkeer.

Mogelijk positief punt is dat de natuurlijke inpassing rondom het eiland lig- en rustplaatsen biedt voor de zeehonden op een plek waar dat voorheen niet aanwezig was.

Wat zijn de gevolgen van de zandwinning, op lange termijn, voor het IJsselmeer, voor (het zand van de) Friese kust, Flevokust?

De verwachting is dat deze effecten minimaal zullen zijn.

Er vindt monitoring plaats om te toetsen of er geen grotere of andere effecten optreden dan waar in het MER en de vergunningen van wordt uitgegaan. Wanneer uit monitoring blijkt dat er wel sprake is van grotere of andere effecten kunnen hiervoor maatregelen worden voorgeschreven.

Na dertig jaar wordt het eiland ontmanteld, wat gaat er dan mee gebeuren?

Royal Smals IJsselmeer BV is verantwoordelijk voor de ontmanteling van het eiland.

Dit wordt in de watervergunning die Rijkswaterstaat verleend vastgelegd De kans is aanwezig dat er op en rondom het eiland natuurwaarden ontstaan, die men niet verloren wil laten gaan. Het kan dan zijn dat het eiland blijft. In dat geval zal een derde partij het beheer op zich moeten nemen.

Veroorzaakt de zandwinning een toename van de vertroebeling in het water door slibdeeltjes?

De vertroebeling is om meerdere redenen gering:

  • Er ligt op de winplaats weinig slib;
  • Smals past bij de verwerking van de bovenlaag diffusors toe. Deze beperken de vertroebeling en zorgen er voor dat er weinig verspreiding plaatsvindt.
  • Het meeste zand wordt op het eiland verwerkt. Het water dat hierbij wordt gebruikt wordt deels hergebruikt en deels geloosd. Voordat het wordt geloosd vindt er bezinking plaats. Hierdoor vindt er minder vertroebeling plaats dan bij de traditionele manier van zandwinning.

Waarom ziet PWN de zandwinning niet meer als een chloride bedreiging?

De effecten van de zandwinning op de waterkwaliteit zijn uitgebreid in de MER (milieu effectrapportage) behandeld. Conclusie is dat door de zandwinning geen of verwaarloosbare effecten op de drinkwaterkwaliteit te verwachten zijn.

PWN heeft RWS verzocht te bevestigen dat ook in gewijzigde omstandigheden, zoals de droogte van afgelopen zomer, geen of verwaarloosbare effecten te verwachten zijn van de zandwinning in het IJsselmeer. Door RWS is dit nader onderzocht. Er is een nadere analyse gemaakt waarbij rekening is gehouden met de extreme omstandigheden van de zomer van 2018. Hierbij is met behulp van een verspreidingsmodel een zo betrouwbaar mogelijke voorspelling gemaakt van de effecten van de geplande zandwinning op de inname van IJsselmeerwater bij Andijk. Het blijkt dat de droge zomer van 2018 geen andere of grotere effecten veroorzaakt dan waar in de ontwerp watervergunning van uit was gegaan.

De verklaring ligt is het functioneren van het IJsselmeer als watersysteem. Het IJsselmeer is veel minder dan bijvoorbeeld rivieren gevoelig voor lage afvoer. De verspreiding wordt veel meer door de invloed van de wind bepaald.

Daarnaast blijkt dat het effect van andere chloride-bronnen vele malen groter is dan de invloed van de zandwinning. Het gaat om een relatieve bijdrage van maximaal 1%, maar waarschijnlijker 0,1% of minder. Op basis van deze gegevens is geconcludeerd dat de zandwinning geen bedreiging vormt voor de drinkwatervoorziening.

Waarom blijven P.W.N. en R.W.S. in gesprek als het chloride probleem is opgelost?

Afgelopen zomer zijn PWN en Rijkswaterstaat veelvuldig in gesprek geweest over de verzilting van het IJsselmeer. Deze situatie heeft de drinkwaterproductie in Andijk bemoeilijkt..

Het hoge chloridengehalte in het IJsselmeer in de zomer van 2018 is veroorzaakt door het geringe afvoerdebiet van de IJssel, de grote watervraag uit de regio, verdamping, de geringe mogelijkheid om te spuien en een combinatie van bronnen waardoor zout onder andere via de Afsluitdijk binnen kwam op het IJsselmeer. Bovendien is het zoutgehalte bij Lobith bij extreem lage afvoeren hoog (incidenteel boven 150 mg/l).

Wat is opgelost in het gesprek tussen PWN en RWS is dat de zandwinning van Smals een bedreiging zou vormen voor de inname van IJsselmeerwater ten behoeve van de drinkwatervoorziening. Uit het antwoord op de vorige vraag blijkt dat daar geen sprake van is.

PWN en RWS blijven met elkaar in gesprek over de oorzaken die in 2018 een rol hebben gespeeld bij de toename van de chlorideconcentraties en de oplossingen daarvoor. Daarnaast blijven RWS en PWN in gesprek over ontwikkelingen die de kwaliteit van het IJsselmeerwater beïnvloeden.

Daarop is aan PWN bevestigd dat er geen reden tot zorg is en er geen effecten zijn op de kwaliteit van het oppervlaktewater dat bij drinkwaterproductiebedrijf Andijk wordt ingenomen.

Wat is de invloed van de zandwinning op de visserij?

De zandwinning betekent een beperkt verlies aan viswater ter plaatse van de zandwinput, voor de komende 30 jaar.

Het ontgrondingsgebied ligt op ongeveer drie kilometer afstand van het gebied dat is aangewezen voor visvangst met fuiken. De ligging van de ontgrondingslocatie vormt geen gebiedsverlies voor dergelijke locatie gebonden visgronden. Effecten op de vispopulatie door verdwijning van waterbodem, verstoring en vertroebeling wordt als beperkt beschouwd. Bij de winput worden ondiepe randzones aangelegd als optimaal leefgebied voor vis.

Waar kan ik terecht met vragen?

Heeft u vragen aan de overheid? Dan kunt u terecht bij:

Rijkswaterstaat voor vragen over:

  • ontgrondingsvergunning voor de zandwinning;
  • watervergunning voor de zandwinning: Dit betreft de volgende onderdelen
    • het brengen van stoffen in het IJsselmeer;
    • het gebruik maken van het IJsselmeer ten behoeve van het realiseren en in gebruik hebben van het werkeiland met opstallen;
    • watervergunning ten behoeve van de realisatie van de elektriciteitskabel van Liander, waarbij een primaire waterkering wordt gekruist: Liander.

Gemeente De Fryske Marren bij vragen over:

  • bestemmingsplan, inclusief beeldkwaliteitsplan, om de zandwinning juridisch/-planologisch mogelijk te maken;
  • omgevingsvergunning (bouw, milieu en natuur) ten behoeve van de zandwinning en het werkeiland met de zandverwerkingsinstallatie;
  • omgevingsvergunning (werk of werkzaamheden uitvoeren en natuur) ten behoeve van de realisatie van de elektriciteitskabel van Liander naar het werkeiland.

Provincie Flevoland of Fryslân bij vragen over:

  • Natuur

Wetterskip Fryslân bij vragen over:

  • Watervergunning ten behoeve van de realisatie van de elektriciteitskabel van Liander, waarbij een primaire waterkering wordt gekruist (RWS adviseert).